Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Starożytność i średniowiecze

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

 

Spis treści

 





16. Ustrój polityczny republiki rzymskiej

 

Obalenie monarchii i walki plebejuszy z patrycjuszami

Ostatnie dziesięciolecie VI w. p.n.e. obfitowało w wydarzenia ważne dla Rzymu. W 509 r. p.n.e. doszło do buntu przeciwko ostatniemu królowi etruskiemu na tronie rzymskim – Tarkwiniuszowi Pysznemu. Po jego wypędzeniu Rzymianie nie powołali nowego monarchy, lecz przystąpili do tworzenia nowej formy państwa – republiki, czyli takiej formy państwa, w której najwyższe organy państwowe powoływane są w drodze wyborów na określony czas nazywany kadencją.

Pełnię praw cywilnych i politycznych mieli tylko wolni obywatele rzymscy. W skład praw cywilnych wchodziły: prawo zawierania pełnoprawnych małżeństw i pełne prawa majątkowe. Prawa polityczne to przede wszystkim prawo głosowania i prawo piastowania urzędów, czyli czynne i bierne prawo wyborcze. Podstawowymi obowiązkami obywateli były służba wojskowa i płacenie podatku bezpośredniego.

Proces tworzenia republiki trwał  bardzo długo i zakończył się dopiero w III  w. p.n.e. Niebagatelny wpływ na jego przebieg miały wojny toczone przez Rzym. W pierwszym jednak okresie bardziej istotny był konflikt wewnętrzny między patrycjuszami a plebejuszami. Rozpoczął się w 494 r. p.n.e. od tzw. pierwszej secesji, polegającej na opuszczeniu miasta przez plebejuszy. Większość z nich domagała się przede wszystkim ziemi. Najbogatsi jednak ubiegali się również o prawo do współuczestniczenia w sprawowaniu władzy.

Jednym z pierwszych poważnych sukcesów plebejuszy było skodyfikowanie prawa, co pozwoliło ograniczyć monopol i samowolę arystokracji w interpretowaniu prawa zwyczajowego. Drugim ważnym sukcesem było powołanie specjalnego urzędnika – trybuna ludowego, który miał bronić plebejuszy przed nadużyciami patrycjuszowskich urzędników. W toku dalszej walki plebejusze zdobywali stopniowo dostęp do urzędów wcześniej zastrzeżonych dla patrycjuszowskiej arystokracji. Granica między patrycjuszami a najzamożniejszymi plebejuszami stopniowo zacierała się. Z biegiem czasu wykształciła się z nich nowa warstwa społeczna – nobilowie.

 

Instytucje republikańskie w Rzymie

Ciała zbiorowe. Najstarsze Zgromadzenia Kurialne straciły swoje znacznie. Pozostały mu przede wszystkim uprawnienia w zakresie auspicjów, czyli sprawdzanie woli bogów za pośrednictwem wróżb oraz przekazywanie władzy urzędnikom wybranym przez inne zgromadzenia.

Zgromadzenia Centurialne dokonywały wyboru wszystkich urzędników, z wyjątkiem trybunów ludowych, kwestorów i edylów kurulnych. Miały również duże kompetencje prawodawcze, choć ich decyzje musiały być zatwierdzane przez senat. Głosowanie według centurii zorganizowanych na podstawie posiadanego majątku dawało przewagę warstwom najbogatszym, wystawiającym największą liczbę centurii.

Zgromadzenie Dzielnicowe miało charakter najbardziej demokratyczny. Państwo rzymskie zostało podzielone na 4 dzielnice (tribus) miejskie i aż 31 dzielnic wiejskich. Przynależność do określonej tribus wynikała tylko z miejsca zamieszkania, dzięki czemu ogromny wpływ na podejmowane decyzje miały silne pod względem liczebności warstwy uboższe. Zgromadzenia uczestniczyły w procesie legislacyjnym (procesie tworzenia prawa) i wybierały niższych urzędników: edylów kurulnych i kwestorów.

Na zupełnie innych zasadach działał Senat. Była to instytucja wywodząca się jeszcze z okresu monarchii. Mimo, że formalnie miał pełnić funkcje doradcze, to ze względu na swój ekskluzywny charakter odgrywał rolę pierwszoplanową. Składał się z najwyższych urzędników państwowych, którzy byli przyjmowani do niego po zakończeniu kadencji. Stanowisko senatora było dożywotnie. Senat zatwierdzał uchwały Zgromadzeń Centurialnych i Zgromadzeń Dzielnicowych, a także wybór urzędników państwowych. Miał duży wpływ na politykę zagraniczną a jego rola rosła w czasie wojny.

 Urzędnicy. W aparacie urzędniczym starożytnego Rzymu obowiązywały dwie podstawowe zasady: kolegialności i kadencyjności

Najwyższymi urzędnikami byli dwaj konsulowie, wybierani na jednoroczną kadencję. Najważniejszą ich kompetencją było dowodzenie armią. Mogli też interpretować wróżby (auspicia).

Dwóch pretorów dbało o utrzymanie porządku w mieście. W swoim ręku skupili jurysdykcję w zakresie prawa karnego i cywilnego.

Cenzorowie wybierani byli co pięć lat. Pełnili bardzo ważną funkcję –  przeprowadzali spis majątkowy obywateli (cenzus) i dokonywali ich podziału na centurie i tribus. Sporządzali również listę Senatu, a więc wpływali na jego skład personalny.

O porządek publiczny w mieście dbali edylowie. Do ich obowiązków należało zaopatrzenia miasta i przygotowanie dorocznych igrzysk. Natomiast sprawami skarbowymi i prowadzeniem archiwum państwowego zajmowali się kwestorzy.

Szczególną pozycję mieli wybierani wyłącznie przez plebejuszy trybuni ludowi. Przysługiwała im nietykalność. Mieli prawo weta wobec wszystkich decyzji i zarządzeń, które godziły w interes plebejuszy.

W sytuacjach dramatycznych dla państwa powoływano dyktatora. Był to jedyny urząd jednoosobowy, ale czas jego urzędowania skrócony był do 6 miesięcy. W tym czasie przysługiwały mu uprawnienia wszystkich urzędów w takim zakresie, jakiego wymagało bezpieczeństwo państwa. Po upływie kadencji dyktator musiał zdać sprawę ze wszystkich swoich decyzji.

W III w. p.n.e. ustaliła się kolejność sprawowania urzędów (cursus honorum). Pierwszym szczeblem w karierze miał być urząd kwestora, dalej edyla, pretora i wreszcie konsula. Ustalono nawet wiek, w którym można było sięgnąć po dany urząd. Ta swoista reglamentacja stanowisk spowodowana była dużą liczbą chętnych do ich piastowania, mimo honorowego charakteru urzędów – urzędnicy nie otrzymywali wynagrodzenia. Wywołana była dużym zaangażowaniem politycznym arystokracji, dla której działalność publiczna była ważnym elementem etosu społecznego.

Armia rzymska

Organizacja wojska w starożytnym Rzymie opierała się na powszechnym obowiązku służby wojskowej wszystkich obywateli. W normalnych warunkach Rzym dysponował dwiema dwulegionowymi armiami, którymi dowodzili wybierani co roku konsulowie.  Legion składał się z 300 kawalerzystów oraz z 3000  ciężkozbrojnych i 1200 lekkozbrojnych piechurów. Jednostką taktyczną legionu był składający się z dwóch centurii manipuł. Każdy legion posiłkowany był przez oddziały sprzymierzeńców.

Żołnierze służyli nie tylko za darmo, ale również na własny koszt. Wszystkich obywateli dzielono na klasy majątkowe i nakładano na nich obowiązek zakupienia broni. Najbogatsi służyli w kawalerii, co związane było z dodatkowym obowiązkiem utrzymania konia. Uzbrojenie ciężkozbrojnego legionisty było kosztowne. Składało się z oszczepu i miecza oraz z pancerza, czworokątnej tarczy oraz żelaznego hełmu. Najbiedniejsi służyli w oddziałach lekkozbrojnych, których uzbrojenie ograniczało się do oszczepu, plecionych tarcz i skórzanych hełmów.

Rzymianie szybko zrezygnowali z szyku falangi i zastąpili go bardziej elastycznym szykiem manipularnym. Po­dzielona na trzy grupy ciężkozbrojna piechota legionowa ustawiała się do walki w trzech oddzielnych liniach. W pierwszej linii stawali najmłodsi żołnierze, w drugiej – nieco bardziej doświadczeni, a w trzeciej doborowi weterani. Każda z tych linii składała się z dziesięciu manipułów, które ustawiano w odstępach w ten sposób, że manipuły linii następnej kryły wolne odstępy między manipułami linii poprzedzającej.

Specjalnością legionów rzymskich stało się budowanie obozów warownych, które nawet w przypadku krótkotrwałego postoju otaczane były wałem i umacniane palisadą. W tym celu każdy żołnierz musiał nosić łopatę i pal.

W armii panowała żelazna dyscyplina. Konsul miał absolutną władzę nad żołnierzami. Mógł stosować nie tylko kary cielesne, ale również karę śmierci. Jednocześnie funkcjonował rozbudowany system nagród.

 
Galeria ilustracji

Spis treści

 

Strona powitalna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"