Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Starożytność i średniowiecze

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

 

Spis treści

 





20. Kultura starożytnego Rzymu

Sztuki plastyczne w starożytnym Rzymie

Kultura starożytnego Rzymu początkowo dużo czerpała z dorobku sztuki etruskiej. Później znalazła się pod przemożnym wpływem kultury greckiej. Tę zależność najwyraźniej widać w rzeźbie, w której powszechnym zjawiskiem stało się kopiowanie dzieł mistrzów greckich. Wkrótce specjalnością rzeźbiarzy rzymskich stał się portret. Różnił się od greckiego przede wszystkim dążeniem do realistycznego i wiernego oddania  pierwowzoru – nawet wtedy, gdy ten nie grzeszył urodą.

Najbardziej samodzielną formą rzeźby rzymskiej stał się jednak relief historyczny, upamiętniający ważne wydarzenia. Jego pojawienie się i rozwój były ściśle związane z propagandą sukcesów cesarzy rzymskich. Płaskorzeźbami pokrywano łuki triumfalne, ściany budynków, pomniki. Najbardziej spektakularnym osiągnięciem jest pokrycie trzydziestometrowej kolumny Trajana spiralnie oplatającym ją fryzem o długości dwustu metrów. Płaskorzeźba ta składa się z kilku tysięcy postaci i relacjonuje walki cesarza Trajana z Dakami.

 

Malarstwo rzymskie miało charakter dekoracyjny. Zdobiono ściany malowidłami o treściach historycznych lub mitologicznych. Bardzo popularne, zwłaszcza w budynkach reprezentacyjnych, stały się mozaiki. Często były to kopie greckich obrazów sztalugowych.

Zmysł praktyczny i talenty inżynieryjne Rzymian znalazły jednak największe ujście w architekturze, która swój najwyższy pozom osiągnęła w pierwszych dwóch stuleciach cesarstwa. Tutaj również ujawniają się funkcje propagandowe, nadające budowlom rzymskim cech monumentalnego dostojeństwa i powagi. Najbardziej wyrafinowanym tego przykładem są fora rzymskie (forum – reprezentacyjny rynek),  a zwłaszcza Forum Trajana ze świątynią, biblioteką, bazyliką i słynną kolumną. Propagandzie służyły również łuki triumfalne, wznoszone ku czci zwycięskich wodzów. Charakteryzowały się wyrafinowanymi kształtami i ozdobami. Monumentalnego charakteru nabierały pałace i wille cesarskie, będące kompleksem budowli reprezentacyjnych i prywatnych, wznoszonych w otoczeniu zieleni.

W miastach wznoszono liczne budynki użyteczności  publicznej. Na uwagę zasługują zwłaszcza łaźnie, czyli termy. Wbrew swojej nazwie były to rozległe kompleksy o bardzo wszechstronnym zastosowaniu. Rzymianie spędzali w nich wolny czas na ćwiczeniach fizycznych, dyskusjach filozoficznych i politycznych, studiowaniu literatury, no i oczywiście na kąpielach. Rozrywce Rzymian służyły również teatry, cyrki i amfiteatry. W cyrku odbywały się wyścigi rydwanów, miał więc kształt mocno wydłużonego prostokąta. Natomiast amfiteatr, w którym odbywały się walki gladiatorów, budowany był na planie koła lub elipsy. Często były to budowle wielokondygnacyjne, wykorzystujące konstrukcję łuku i sklepienia krzyżowego. Najwspanialszym przykładem tego typu budowli jest Koloseum.

Wśród rzymskich budowli sakralnych wyróżnia się Panteon, czyli świątynia wszystkich bogów. Zbudowano go na planie koła, a najważniejszym jego elementem architektonicznym jest imponująca kopuła.

Rzymianie dużą wagę przywiązywali do urbanistyki. Miasta otrzymywały regularną siatkę ulic przecinających się pod kątem prostym. Otaczane były murami obronnymi. Wodę doprowadzano do nich imponującymi swoimi rozmiarami i konstrukcją akweduktami. Nieczystości odprowadzano przy pomocy systemów  kanalizacyjnych. Miasta i całe prowincje połączone były siecią dróg, których budowę Rzymianie doprowadzili do perfekcji.

 

Literatura

Podobnie jak rzeźba, również literatura rozwijała się pod silnym wpływem autorów greckich. Bardzo wcześnie przełożono na język łaciński Odyseję, która służyła za podręcznik. Przeciwnikiem rozpowszechniania się mody na wzorce greckie był pierwszy liczący się rodzimy pisarz rzymski – Marek Porcjusz Katon, autor traktatu o rolnictwie i nie zachowanej pierwszej historii Rzymu.

W okresie republikańskim rozwijała się retoryka. Było to odpowiedzią na zapotrzebowanie społeczne wynikające z potrzeb życia politycznego. Obywatel, chcący odgrywać rolę w życiu publicznym, musiał opanować trudną sztukę przemawiania. Sztukę tę do  mistrzostwa doprowadził Marek Tuliusz Cyceron (106-40 p.n.e.). Przez współczesnych uznany był za mistrza prozy. Dał temu wyraz w swoich mowach politycznych, a zwłaszcza w Filipikach, w których atakował Marka Antoniusza. Swoim doświadczeniem podzielił się z czytelnikami, pisząc kilka rozpraw teoretycznych na temat sztuki przemawiania.

Historiografia. Ważną dziedziną literatury rzymskiej była historiografia. Działający pod koniec I w. p.n.e. Tytus Liwiusz napisał przepojone patriotyzmem i uwielbieniem dla instytucji republikańskich dzieło pod tytułem Od założenia miasta. Publiusz Korneliusz Tacyt (ok. 55-120 n.e.)  swoje Dzieje oraz Roczniki poświęcił początkom cesarstwa. Jako zwolennik ustroju republikańskiego przyjmował wobec cesarzy postawę bardzo krytyczną. Niezwykle ciekawym jego dziełem jest Germania. Tacyt popularyzował w niej nie tylko wiedzę na temat stosunków społeczno-politycznych Germanów, lecz również ich religii i obyczajów.

Rzymianie cenili sobie pamiętnikarstwo. Na tym polu niewątpliwie największy sukces odniósł Juliusz Cezar. Najwybitniejsze jego dzieła to Wojna galijska i Wojna domowa. Oba utwory napisane są językiem pięknym, ale prostym i beznamiętnym.

W dziedzinie biografistyki wyróżniał się Swetoniusz (ok. 70-160 r. n.e.). Do dzisiaj zachowały się jedynie jego Żywoty cezarów, zawierające biografie pierwszych dwunastu cesarzy. Pełniąc funkcję sekretarza miał dostęp do archiwów, dzięki czemu jego dzieło obfituje w najrozmaitsze szczegóły z życia cesarzy, często o charakterze plotkarskim.  Plutarch (ok. 45-125 r. n.e.) – był starannie wykształconym i bywałym w świecie Grekiem. Dla historiografii rzymskiej przysłużył się, pisząc Żywoty sławnych mężów. Dzieło to miało charakter moralizatorski. Skupiał się przede wszystkim na analizowaniu osobowości swoich bohaterów. Jednych potępiał, innych pochwalał, dostarczając w ten sposób wzorców do naśladowania.

Poezja. Poezja swój złoty okres przeżywała za panowania Oktawiana Augusta. Działali wtedy tacy twórcy jak Wergiliusz (70-19 r. p.n.e.) i Horacy (65-8 r. p.n.e.). Obaj swój talent oddali  na usługi Augusta. Wergiliusz napisał wzorowaną na Odysei Eneidę, w której (pod płaszczykiem mitycznej fabuły)  dał wyraz idei rzymskiego panowania nad światem. Wergiliusz był miłośnikiem wsi italskiej oraz propagatorem życia wiejskiego i pracy rolnika. Świadczą o tym jego Bukoliki i Georgiki. Horacy był mistrzem małej formy. Pisał przede wszystkim utwory liryczne. Głównym jego osiągnięciem artystycznym są Pieśni. Napisał również List do Pizonów – dzieło zawierające teorię sztuki poetyckiej). Obydwaj artyści korzystali z pomocy bliskiego współpracownika Oktawiana Augusta i wielkiego  opiekuna artystów – Mecenasa. Inaczej potoczyły się losy Owidiusza (43 r. p.n.e –18 r. n.e.), który został skazany na wygnanie przez Oktawiana i ostatnie lata swego życia spędził z dala od Rzymu. Zasłynął jako twórca frywolnych wierszyków o treściach erotycznych. Sławę przyniosła mu Sztuka kochania, zawierająca dowcipne rady dla kochanków. Później poświęcił się dziełom poważniejszym – napisał między innymi poświęcone treściom mitologicznym Przemiany.

Rzymianie nie stworzyli żadnego oryginalnego systemu filozoficznego. Rozpowszechnił się u nich tak zwany eklektyzm, polegający na przyjmowaniu z istniejących szkół filozoficznych tylko te, które uznawano za właściwe dla siebie. Najchętniej czerpali  z dorobku stoików i epikurejczyków.

O wiele większe sukcesy odnosili w dziedzinie prawa. Najstarszym zbiorem jest tak zwane prawo XII tablic z połowy V w. p.n.e. Prawnicy rzymscy sprecyzowali wiele pojęć, które do dzisiaj mają moc obowiązującą. Zawdzięczamy im również wiele ogólnych zasad prawnych: „prawo nie działa wstecz”, „należy wysłuchać obu stron”. W Rzymie powstawały liczne podręczniki stosowania prawa.

 

Religia przedchrześcijańska

Rzymianie w początkach istnienia swojego państwa byli ludem rolniczym, czczącym bardzo liczne bóstwa  opiekujące się najdrobniejszymi przejawami  życia. Swoje własne bóstwa miały także źródła, rzeki i lasy. Powszechny był kult duchów przodków. Najwyższym bogiem rzymskim był niebiański Jupiter. Mars  był bogiem wojny. Uważano go też za ojca Romulusa i Remusa i oddawano cześć jako ojcu wszystkich Rzymian. Tych dwóch bogów razem z Kwirynem tworzyło tak zwaną trójcę kapitolińską.

Funkcje kapłańskie pierwotnie wykonywał ojciec rodziny. Później pojawili się kapłani zrzeszeni w kolegiach. Wśród nich ogromnym uznaniem cieszyli się tak zwani augurowie – wróżbici tłumaczący wolę bogów z lotu ptaków lub wnętrzności zwierząt. Powszechną formą kultu było składanie ofiar, którym towarzyszyły wspólne uczty.

Religia rzymska w II w. p.n.e. uległa hellenizacji. Bogowie greccy znaleźli swoich wyznawców nad Tybrem. Tutaj dużą popularność zdobył Eskulap i Dionizos. Wielu bogów rzymskich utożsamiano z greckimi. Wzrosło zainteresowanie tajemniczymi bogami azjatyckimi. Jako pierwsza pojawiła się w Rzymie Kybele nazywana Wielką Macierzą Bogów. Prawdziwą karierę zrobił jednak dopiero irański bóg Mitra. Mniejszą popularnością cieszyła się  egipska Izyda i Sarapis. Jednocześni rozpowszechnia się wróżbiarstwo i magia.

August rozpoczynając realizację programu wielkiej odnowy państwa nie mógł zlekceważyć religii. Wzywał do przywrócenia starych obyczajów i dawnej religii rzymskiej. Odnowił stare świątynie  i pobudował nowe. Zatroszczył się o odnowienie dawnych rytuałów i reaktywował stare kolegia kapłańskie. Objął nawet urząd najwyższego kapłana. W działalności tej wspomagali go twórcy kultury, w tym wspomniani już Horacy i Wergiliusz. Zaczął rozwijać się również kult cesarzy. Najpierw ubóstwiano ich po śmierci, później czczono już za życia.

Mimo tych wszystkich działań kulty wschodnie rozprzestrzeniały się coraz bardziej. Krzewicielami nowych religii byli żołnierze posiłkowych formacji wojskowych rekrutujących się ze Wschodu. W III i IV w. n.e. słoneczny kult Mitry praktycznie wyparł stare wierzenia rzymskie. Mitraizmowi skutecznie zagrodzić drogę miało chrześcijaństwo.


Galeria ilustracji

Spis treści

 

Strona powitalna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"