Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Starożytność i średniowiecze

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

 

Spis treści

 





 

21 Narodziny chrześcijaństwa

Działalność publiczna Jezusa

Jezus urodził się w Palestynie ok. 6-7 r. p.n.e. Różnica między faktyczną datą Jego urodzin, a momentem od którego liczymy tak zwaną naszą erę, a więc erę po Chrystusie, wynika z błędu w obliczeniach, który został popełniony w VI w. n.e. przez Dionizego Małego.

Palestyna zamieszkiwana była przez wyznających monoteistyczny judaizm Żydów. Od 63 r. p.n.e. podlegała Rzymowi. Przedtem była częścią hellenistycznej monarchii Seleukidów. Na ich czasy przypada słynne powstanie żydowskie pod przywództwem Judy Machabejczyka. Powodem wybuchu powstania był konflikt na tle religijnym. Sukcesy powstańców pozwoliły na przywrócenie w świątyni jerozolimskiej kultu Jahwe.

Pod koniec I w. p.n.e. społeczeństwo żydowskie było rozbite zarówno pod względem religijnym, jak i politycznym. Najważniejszą rolę odgrywali saduceusze i faryzeusze. Swoim ekstremizmem wyróżniał się odłam faryzeuszy – tak zwani zeloci, czyli gorliwcy.

Jezus narodził się w Betlejem, ale na stałe mieszkał w leżącym w Galilei Nazarecie. W wieku dojrzałym prowadził działalność publiczną w Galilei i Jerozolimie. Jego nauczanie, które kierował głównie do Żydów, wyrastało w dużym stopniu z tradycji judaizmu. W krótkim czasie zgromadził znaczną liczbę słuchaczy, a następnie powołał 12 apostołów z Piotrem na czele. Głosił nadejście Królestwa Bożego.

Nauki Jezusa budziły sprzeciwy wśród uczonych w Piśmie i faryzeuszy, którzy zarzucali mu podważanie Prawa Mojżeszowego. Podejrzewany był również o podżeganie do buntu przeciwko władzy Rzymu.

Po aresztowaniu został oskarżony przed prefektem rzymskim Piłatem Poncjuszem o uzurpację tytułu królewskiego. Sanhedryn natomiast skazał go za bluźnierstwo. Skazany na karę śmierci, został ukrzyżowany na Golgocie prawdopodobnie 7 IV 30 r. n.e.

 

Rozwój i organizacja

Rozpowszechnianie się chrześcijaństwa. Pierwsze lata po śmierci Chrystusa to okres rywalizacji dwóch koncepcji w nowej religii. Kierunek judaizujący zakładał, że Jezus przyszedł zbawić jedynie lud wybrany, czyli Żydów. Uległ on wkrótce przewadze szybko rozwijającego się uniwersalistycznego kierunku reprezentowanego przez Pawła z Tarsu,  według którego nauki Chrystusa adresowane są do wszystkich ludzi, którzy zechcą je przyjąć jako swoje.

Popularność nowej religii rozpowszechniała się bardzo nierównomiernie. Najszybciej chrystianizacji ulegały prowincje wschodnie imperium, znacznie wolniej zachodnie. Na jej wpływy bardziej były podatne duże miasta, słabiej mniejsze ośrodki. Spośród grup społecznych najbardziej sceptycznie do nowej religii ustosunkowana był konserwatywna ludność wiejska  i żołnierze. 

O tempie, w jakim chrześcijaństwo zdobywało sobie nowych wyznawców i ogarniało swoim wpływem nowe obszary niech świadczy fakt, że na początku IV w. n.e. występowanie gmin chrześcijańskich było już powszechne, a pod jego koniec chrześcijanie stanowili już większość religijną w cesarstwie. W V w. n.e. poganie stanowili już tylko drobne i izolowane grupy.

 

Herezje. Rozpowszechnianiu się chrześcijaństwa towarzyszyły liczne i ostre spory doktrynalne. Poglądy sprzeczne z oficjalną nauką Kościoła sobory uznawały za herezje i podejmowały z nimi ostrą walkę. Jedną z pierwszych takich potępionych doktryn był gnostycyzm, który głosił naukę o istnieniu wiedzy wyższego stopnia gwarantującej zbawienie, ale dostępnej tylko wybranym, oraz dualistyczną koncepcję świata, w którym widzieli dwie odrębne i ścierające się zasady: dobro i zło.

Dualistyczną koncepcję świata głosili również uczniowie żyjącego w III w. n.e. Maniego – tzw. manichejczycy. W świetle ich poglądów rzeczywistość składa się z dwóch pierwiastków: dobra, którego twórcą jest bóg i zła stworzonego przez szatana. Podwójna była również dusza człowieka – jedna związana była z bogiem, a druga poprzez materię z szatanem.

Formy organizacyjne. Chrześcijanie w pierwszych wiekach skupiali się w gminach, które utrzymywał ze sobą luźne kontakty. Na czele gminy stał obieralny starszy gminy – tak zwany prezbiter, który wykonywał funkcje kapłańskie. Organizacja ta uległa zmianie w IV w. n.e. Chrześcijanie, wzorując się na strukturze państwowej, tworzą jednolity Kościół. Na czele gminy zrzeszającej mieszkańców miasta i okolicy stoi biskup. Gminami każdej prowincji kieruje arcybiskup.

We wschodniej części cesarstwa powstają jednostki wyższego rzędu – są to patriarchaty Aleksandrii, Antiochii i Konstantynopola. W zachodniej części cesarstwa taką pozycję zdobywa tylko Rzym.  Jego rola szybko rosła ze względu na to, że założycielem gminy w Rzymie był sam apostoł Piotr.  Odwołując się do tej tradycji, biskupi Rzymu przypisywali sobie prawo do zwierzchności nad całym Kościołem. Tego przewodnictwa nie chcieli uznać chrześcijanie ze Wschodu.

W IV wieku utrwaliło się znaczenie innej ważnej instytucji Kościoła – soboru powszechnego, czyli zjazdu wszystkich biskupów. Sobór miał decydować o doktrynie i formach działania. Jego uchwały miały moc prawa obowiązującego wszystkich wiernych. Kolejne dwa wieki działalności soborów pozwoliły na ujednolicenie form organizacyjnych, obrzędów religijnych i doktryny. Stworzyły podstawy do unifikacji świata chrześcijańskiego.

IV wiek był również okresem rozkwitu zapoczątkowanego w poprzednim stuleciu ruchu monastycznego, czyli mniszego. Uczestniczący w nim egipscy i syryjscy eremici realizowali w samotności ideał życia ascetycznego. W poszukiwaniu indywidualnej drogi do zbawienia uciekali od zgiełku dnia codziennego i ukrywali się na pustkowiu. Dla samotniczego trybu życia eremitów wkrótce alternatywą stał się klasztor, funkcjonujący jako święta wspólnota wzorowana na pierwszej wspólnocie chrześcijan w Kościele jerozolimskim. 

Najpopularniejszym wczesnośredniowiecznym zakonem byli benedyktyni. Założył go św. Benedykt z Nursji. Pierwsze opactwo powstało na Monte Cassino w 529 r.

Już w po­łowie VIII wieku sława opactwa św. Benedykta promieniowała poza granice Włoch. Wstępowali do niego przybysze z Anglii, Hiszpanii i Galii. Za ich pośrednictwem idee życia duchowego przenikały do wspólnot monastycznych w całej Europie.

 

Chrześcijanie a państwo

Chrześcijaństwo jako religia monoteistyczna, nie uznawała innych bogów i zabraniała swoim wyznawcom wykonywania ich kultu, w tym także boskiego kultu cesarzy. Osoby przyjmujące nową wiarę musiały więc zrezygnować z udziału we wszelkich ceremoniach religijnych, związanych z działalnością państwową. Oznaczało to konieczność rezygnacji z udziału w niektórych formach życia publicznego.

Kierowane przez państwo prześladowania chrześcijan początkowo były rzadkie. Nasilały się w okresach klęsk elementarnych. Obwiniano wtedy chrześcijan o gorszące praktyki religijne, posługiwanie się magią, a nawet działalność antypaństwową. Pierwsze miały miejsce za panowania Nerona, który obciążył chrześcijan winą za pożar Rzymu. Sytuacja się pogorszyła w połowie III w. n.e. cesarz Decjusz ogłosił edykt nakazujący powszechne karanie chrześcijan. Ostatnim cesarzem, który systematycznie zwalczał chrześcijaństwo był Dioklecjan (284-305 n.e.).

Polityka represji nie przynosiła oczekiwanych rezultatów. Śmierć męczeńska w świadomości chrześcijan bardzo silnie nawiązywała do śmierci Chrystusa na krzyżu. Odczytywana była jako droga do pewnego zbawienia. Kult męczenników wzmacniał Kościół wewnętrznie.

W tej sytuacji Konstantyn Wielki w 313 r. n.e. w porozumieniu ze współrządzącym z nim Licyniuszem ustalił zasady nowej – tolerancyjnej polityki państwa wobec chrześcijaństwa. Obejmowała ona między innymi zwrot zagarniętego w czasach prześladowań majątku i świątyń.

Ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwo odniosło w 381 r. n.e., czego wyrazem było uznanie go przez Teodozjusza za religię panującą. W ślad za tym wszyscy poganie usunięci zostali ze stanowisk państwowych, a chrześcijanie przystąpili do likwidowania wszelkich reliktów pogaństwa. Między innymi zniesione zostały igrzyska olimpijskie.

Były jednak i ujemne skutki tego awansu chrześcijaństwa. Cesarze, udzielając swojego poparcia chrześcijaństwu, często narzucali swoje poglądy i skutecznie wpływali na kierunki rozwoju doktryny i działalności Kościoła.

 

Kultura i sztuka wczesnego chrześcijaństwa

Kultura wczesnego chrześcijaństwa czerpała z dorobku antyku pogańskiego. Wynikało to przede wszystkim z prostego faktu, że wykształceni chrześcijanie swoje nauki pobierali w szkołach pogańskich. Literatura, zwłaszcza pod względem estetycznym, podporządkowana była normom wypracowanym przez największe indywidualności świata starożytnego.

Konieczność utrzymywania kontaktów miedzy oddalonymi od siebie ośrodkami myśli chrześcijańskiej spowodowała konieczność zaadoptowania antycznej sztuki pisania listów, czyli epistolografii. Na wzorach mistrzów starożytnych opiera się również chrześcijańska retoryka, która rozkwitała w warunkach ostrej polemiki zarówno z poganami, jak i różnymi poglądami w ramach chrześcijaństwa. Również interpretacji Biblii dokonywano, posługując się dorobkiem antycznej filologii.

Chrześcijanie do poziomu mistrzostwa doprowadzili pisane już wcześniej apologie, czyli obrony. Były to pisma, które objaśniały prawdy wiary i zasady moralności. Często były odpowiedzią na zarzuty stawiane przez przedstawicieli świata pogańskiego. Wyraźnie odrębną dziedziną literatury była hagiografia, czyli spisywanie żywotów świętych.

Teologia chrześcijańska czerpała z dorobku filozofów starożytnych. Prawdziwą karierę zrobił Platon i szkoła neoplatońska. Platonizm stał się filozoficzną podstawą doktryny chrześcijańskiej.

W trudniejszych warunkach rozwijała się sztuka. Na przeszkodzie jej rozwojowi stała stara nauka żydowska, zakazująca niektórych przedstawień w dziełach artystycznych. Konspiracyjne warunki, w których musiały funkcjonować pierwsze gminy chrześcijańskie całkowicie uniemożliwiały rozwój architektury monumentalnej.

Dopiero IV w. n.e. przyniesie szybki rozwój chrześcijańskiej sztuki plastycznej. Zaadoptowana zostanie bazylika, która ze względu na dużą powierzchnię wnętrza będzie doskonale nadawał się na świątynię, która dla chrześcijan jest przede wszystkim miejscem spotkań modlitewnych i składania ofiary św.

Wśród sztuk plastycznych ogromną rolę odgrywało malarstwo ścienne. Freski i mozaiki, przedstawiając scenki z życia Chrystusa i świętych staną się jednym z ważniejszych narzędzi ewangelizacji.


Galeria ilustracji

Spis treści

 

Strona powitalna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"