Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Starożytność i średniowiecze

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

Scenariusze do kursu technik skutecznego uczenia się

 

Udostępnij na facebooku

 

 

Spis treści

 





 I. 3. Starożytny Egipt

Warunki naturalne i gospodarka

Ogromne terytorium Egiptu ograniczone było od wschodu wybrzeżem Morza Czerwonego, od zachodu wielkimi oazami, od północy wybrzeżem Morza Śródziemnego, od południa I Kataraktą. Południowa granica ulegała przesunięciom w górę rzeki w okresach wzrostu potęgi państwa egipskiego. Do zagospodarowania nadawał się jednak tylko obszar Delty oraz wąskiej doliny Nilu. Ze względu na specyficzne warunki pojawiła się pewna specjalizacja w produkcji rolniczej – podmokłe tereny Delty sprzyjały rozwojowi hodowli zwierząt, natomiast obszary doliny – uprawie roślinnej. Przysposobienie tych terenów do celów rolniczych wymagało jednak zabiegów melioracyjnych (osuszających) w podmokłej Delcie i irygacyjnych (nawadniających) w dolinie. Egipcjanie uprawiali przede wszystkim pszenicę, jęczmień, len i rośliny oleiste, a także drzewa owocowe i warzywa. Hodowla natomiast obejmowała muły, osły, kozy i owce.

Największym bogactwem Egiptu był Nil. Dzięki jego corocznym wylewom, które nie tylko nawadniały, ale również wzbogacały namułem glebę,  możliwy był rozwój rolnictwa. Rzeka pełniła również rolę głównej arterii komunikacyjnej [ model statku egipskiego]. W Delcie pozyskiwano papirus – roślinę, która dzięki jej zastosowaniu do produkcji materiału piśmiennego, stała się symbolem Egiptu. Skalna dolina była natomiast źródłem podstawowego budulca – kamienia. Służył on zarówno do wznoszenia monumentalnych budowli, jak i wykonywania narzędzi, ozdób i wyposażenia. Pustynia Wschodnia (Arabska) dostarczała złota i miedzi – źródeł potęgi gospodarczej i politycznej państwa. Dodatkowym źródłem złota była Nubia. Z południa sprowadzano również kość słoniową. Czynnikiem hamującym rozwój Egiptu był brak tak ważnych surowców jak rudy cyny i żelaza. Drewno cedrowe trzeba było sprowadzać drogą morską aż z Libanu.

 

Powstanie i organizacja państwa

Zjednoczone państwo egipskie powstało na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. Jego powstaniu sprzyjała konieczność budowy systemów irygacyjnych wzdłuż doliny Nilu. W ten sposób doszło do zjednoczenia Górnego Egiptu. Trwałe zjednoczenie całego Egiptu dokonało się w drodze podboju Egiptu Dolnego (czyli Delty) przez naczelników Egiptu Górnego. Symbolem zjednoczenia  było przyjęcie przez panującego tytułu króla Dolnego i Górnego Egiptu oraz podwójnej korony.

Władcy egipscy dzielili się na dynastie następujących po sobie faraonów, powiązanych więzami rodzinnymi. Dzieje Egiptu zostały podzielone na okresy Starego Państwa, Średniego Państwa i Nowego Państwa. Państwa reprezentują etapy rozkwitu cywilizacji egipskiej i oddzielone są od siebie tak zwanymi okresami przejściowymi, charakteryzującymi się załamaniem państwowości egipskiej.

Formalnie cała władza w państwie należała do faraona, który rządził w sposób despotyczny. Faraon był najwyższym kapłanem najwyższym sędziom i jedynym źródłem prawa. Prowadził politykę zagraniczną i decydował o wojnie i pokoju. Stał na czele armii i często osobiście dowodził w boju. Władza faraona miała charakter sakralny, a jej podważenie było naruszeniem nie tylko porządku państwowego, lecz również sprzeniewierzenie się porządkowi boskiemu.

Najwyższym urzędnikiem centralnym był wezyr. W imieniu faraona sprawował kontrolę nad administracją kraju. Podlegali mu inni urzędnicy centralni – kanclerz i naczelny skarbnik.

 

Dynastie panujące w Egipcie

Okres Predynastyczny

ok. 6000-3000 p.n.e.

Kultury neolitu; państwa Górnego
i Dolnego Egiptu

Okres Wczesnodynastyczny (tynicki)

ok. 3000-2686)

dynastie I i II

Stare Państwo

ok. 2686-2181 p.n.e.

dynastie  III-VI

Pierwszy Okres Przejściowy

ok. 2181-2049 p.n.e.

dynastie VII-X

 Średnie Państwo

ok. 2049-1778 p.n.e.

dynastie XI-XII

Drugi Okres Przejściowy

ok. 1778-1534 p.n.e.

dynastie XIII-XVII

Nowe Państwo

ok. 1534-1085 p.n.e.

dynastie XVIII-XX

Trzeci Okres Przejściowy

1085-664 p.n.e.

Dynastie XXI-XXV

Okres Późny

664-332 p.n.e.

Dynastie XXVI-XXX

Okres grecki I ptolemejski

332-30 p.n.e.

Panowanie Macedończyków, dynastia Ptolemeuszy

 

Pod względem administracyjnym kraj został podzielony na okręgi administracyjne nazywane nomami. Na czele każdego nomu stał nomarcha – urzędnik, któremu powierzano całą władzę administracyjną, sądowniczą i skarbową okręgu. Najważniejszym jego zadaniem było prowadzenie prac irygacyjnych i rejestrowanie dochodów państwa oraz odbieranie danin na rzecz panującego.

Nomarchowie dysponowali całym aparatem urzędników i również podlegali wezyrowi.

 

 

Stosunki własnościowe i struktura społeczna

W okresie przedpaństwowym ziemia była w posiadaniu wspólnot gospodarujących w ramach systemu basenów irygacyjnych. W związku z podbojami, których dokonano w trakcie jednoczenia państwa, większość tej ziemi została przekształcona we własność państwową. Na podbitych terenach zagospodarowane obszary zamieniano w domeny królewskie, a zamieszkującą je ludność przekształcano w chłopów zależnych. Od tej pory stanowili oni kategorię „ludzi królewskich”. Niemniej nadwyżki produkcji, które do tej pory pozostawały w gminie i służyły całej wspólnocie, zaczęto odprowadzać do skarbu królewskiego. Dola chłopa egipskiego była ciężka. On i jego majątek podlegał ścisłej kontroli władzy państwowej. Musiał pracować nie tylko przy budowie i konserwacji kanałów i basenów irygacyjnych, co było w jego dobrze pojętym interesie, ale również uczestniczył w budowie świątyń i grobowców królewskich.

Innym sposobem powiększania domeny królewskiej było zakładanie nowych osad na pustkowiach. Osiedlając na nich ludność sprowadzoną z innych terenów. W ten sposób władca stał się największym posiadaczem ziemi.

Wkrótce sytuacja ta zaczęła ulegać zmianie. Władca zaczął wynagradzać ziemią urzędników państwowych i uposażać ziemią świątynie. W ten sposób zaczęły się tworzyć wielkie majątki ziemskie i własność prywatna. Jednocześnie kształtowały się grupy ludzi uprzywilejowanych – urzędników różnych szczebli, kapłanów, a nieco później również wojowników.

Stosunkowo nieliczną grupą byli niewolnicy. Pochodzili z reguły spoza kraju. Używano ich do służby w zamożnych domach, czasem byli wykorzystywani do szczególnie ciężkich prac w kamieniołomach i kopalniach złota i miedzi. W rolnictwie nie odgrywali większej roli.

 

Świat wyobrażeń religijnych

Religia starożytnego Egiptu w najdawniejszych czasach miała charakter fetyszyzmu. Polegała na czczeniu przedmiotów martwych lub zwierząt, którym przypisywano ponadnaturalne cechy i funkcje. Od nich wywodzi się znaczna część późniejszych bóstw – opiekunów drobnych państewek, na temat których tworzono mity. Są to opowieści sakralne, mówiące o początkach bogów (teogonie) i ich czynach, o powstaniu kosmosu (kosmologie religijne) oraz pojawieniu się pierwszych ludzi (antropologie religijne). Mity mogą dotyczyć również pochodzenia roślin, zwierząt, narzędzi, zjawisk przyrody i instytucji społecznych.

W mitach egipskich znalazł odzwierciedlenie proces jednoczenia państwa – walka bogów o przywództwo zapewne ilustruje walki między państwami o dominację.  W procesie jednoczenia kraju  bóstwa poszczególnych dzielnic bywały utożsamiane ze sobą lub kojarzone w związki rodzinne – tak zwane triady (np. Ozyrys, Izyda i Horus). Bóstwa pierwotnie miały postać całkowicie zwierzęcą (zoomorfizm), ale jeszcze w czasach przedhistorycznych zaczęto nadawać im kształty ludzkie (proces antropomorfizacji) z  zachowaniem zwierzęcej głowy.

W formowaniu się religii staroegipskiej największą rolę odegrało Heliopolis, które było ośrodkiem kultu boga Amona-Re.

Miejscem pobytu bogów były świątynie traktowane jako ich domy. W okresie Nowego Państwa kompleksy świątynne budowano według powszechnie obowiązującego kanonu . Do świątyń wiodły majestatyczne bramy umieszczone w pylonach. W ich otoczeniu często ustawiano obeliski.

Obowiązek sprawowania kultu spoczywał na władcy. W jego obowiązkach zastępowali go arcykapłani wspomagani przez liczny personel świątynny. Do ich obowiązków należała codzienna obsługa bóstwa (jego posągu kultowego) oraz organizowanie okolicznościowych nabożeństw świątecznych, których najbardziej widowiskowym momentem były uroczyste procesje z muzyką, śpiewem i tańcami.

W świecie wyobrażeń religijnych starożytnych Egipcjan szczególną rolę odgrywał kult zmarłych. Według pojęć egipskich życie pozagrobowe człowieka było ściśle uzależnione od przetrwania ciała. Dlatego też należało dołożyć wszelkich starań, aby zwłokom zapewnić trwałość. Służyła temu mumifikacja. Zabalsamowane, owinięte w bandaże i wyposażone w amulety ciało umieszczano w sarkofagu. Zmarłego wyposażano w żywność i rozmaite przedmioty codziennego użytku, a nawet służących w postaci figurek. W ten sposób zapewniano mu takie same warunki bytu, jakie miał za życia.

Miejscem spoczynku był okazały, starannie zabezpieczony przed intruzami (niestety na ogół nieskutecznie) grobowiec.  Najbardziej okazałą formą grobowca były piramidy. Oprócz nich budowano grobowce wykute w skale i mastaby. Mastaba była typem grobowca, przypominającym wyglądem ławę. Składa się z części naziemnej, zbudowanej na planie prostokąta, połączonej pionowym szybem z podziemną komorą grobową, w której składano ciało zmarłego wraz z wyposażeniem grobowym.

Stopniowo rodziło się przekonanie, że życie pozagrobowe nie jest uzależnione od pozycji społecznej zmarłego, lecz od jego postawy etycznej. Oceniał ją Ozyrys – najwyższy sędzia  w świecie zmarłych.

Inne osiągnięcia cywilizacyjne Egipcjan

Jednym z najważniejszych osiągnięć starożytnych Egipcjan było pismo. Składało się z ponad 750 znaków piktograficznych, które odtwarzały całe wyrazy lub dźwięki (spółgłoski lub grupy spółgłosek). Najbardziej uroczystą formą pisma egipskiego były hieroglify. Charakteryzowało się wysokim kunsztem wykonawstwa i służyło wyłącznie do zdobienia obiektów kamiennych. Do użytku codziennego wykorzystywano uproszczone pismo hieratyczne. Pisano tuszem przy użyciu pędzelka. Podstawowym materiałem pisarskim był papirus. Najbardziej uproszczoną postacią pisma egipskiego było pismo demotyczne, czyli ludowe, stosowane od I tysiąclecia p.n.e.

Prawdopodobnie za panowania pierwszych władców wprowadzono kalendarz słoneczny. Rok kalendarza egipskiego, który oparty był na rytmie podnoszenia się i opadania  wód Nilu, dzielił się na trzy pory: wylewu, wyjścia (siewu) i niedostatku wody. Każda z nich obejmowała cztery miesiące po 30 dni. Na końcu roku dodawano po 5 dni. Kalendarz egipski nie wprowadzał lat przestępnych, dlatego co cztery lata zwiększała się różnica między kalendarzem oficjalnym a faktycznym przebiegiem pór roku o jeden dzień.

W cyklu dobowym liczyli czas przy pomocy zegara wodnego.

Prowadzona z wielkim rozmachem działalność budowlana spowodowała rozwój matematyki. Egipcjanie potrafili obliczać objętość i pole powierzchni graniastosłupa, stożka, walca i prostopadłościanu. W swoich obliczeniach stosowali system dziesiętny. Natomiast dzięki zabiegom mumifikacyjnym wzbogacili swoją wiedzę z zakresu anatomii człowieka. Dzięki temu rozwijała się medycyna, a zwłaszcza chirurgia. Potrafili leczyć złamania a nawet przeprowadzali trepanację czaszki. Systematyczne obserwacje nieba prowadzone przez kapłanów wzbogaciły ich wiedzę z zakresu astronomii.

W zakresie sztuk plastycznych wprowadzili bardzo charakterystyczny kanon, czyli zbiór zasad obowiązujących w sztuce. Według niego królowie przedstawiani byli w postawie siedzącej lub kroczącej z zachowaniem tak zwanej „bezczasowej młodości”, urzędnicy w sposób realistyczny, natomiast lud przy pracy. W malowidłach i reliefie obowiązywała zasada przedstawiania postaci ludzkiej w ten sposób, że głowa i kończyny widoczne były z profilu, natomiast barki i oko frontalnie.

Galeria ilustracji

Historia w źródłach:

I. I. 4. Kariera admirała Amozisa

 

Spis treści

Strona powitalna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Scenariusze do kursu technik skutecznego uczenia się

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"