Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Historia nowożytna

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

Spis treści

 












































II. 04. Myśl społeczna i polityczna odrodzenia

U źródeł odrodzenia

Termin odrodzenie pochodzi od łacińskiego słowa renatio i nawiązuje do greckiego terminu teologicznego palingenesis, tłumaczonego jako odrodzenie duchowe, zmartwychwstanie. Nie oznacza więc prostego nawrotu do starożytności i biernego naśladownictwa starożytnych wzorców. Odnosi się raczej do głębokiej przebudowy średniowiecznego światopoglądu z wykorzystaniem dorobku starożytnych myślicieli i artystów.

Renesans narodził się w początkach XV wieku we Florencji, skąd rozprzestrzenił się we Włoszech, a później ogarnął niemal całą Europę. Pojawieniu się nowych idei sprzyjały przemiany gospodarcze i społeczne, przebiegające w sposób szczególnie dynamiczny właśnie na  Półwyspie Apenińskim. W bogacących się na handlu  miastach włoskich rozkwitała gospodarka towarowo-pieniężna, a wraz z nią rosło znaczenie mieszczaństwa. Pojawianie się nowych form gospodarowania prowadziło do erozji dotychczasowych struktur społecznych i otwierało drogę do awansu społecznego przedstawicielom warstw do tej pory upośledzonym. 

Ogólny wzrost zamożności pozwalał coraz liczniejszej rzeszy pasjonatów poświęcać czas i energię działalności twórczej. Ci, którym szczęśliwy los przyniósł majątek, ale natura odmówiła talentów artystycznych, wnosili swój wkład w rozwój kultury, poświęcając się coraz modniejszemu mecenatowi. Dzięki nim powstawały gmachy reprezentacyjne, zasobne biblioteki oraz bogate zbiory malarstwa i rzeźby. Z imponującym rozmachem działali: papież Pius II (Eneasz Sylwiusz Piccolomini) i florencka rodzina Medyceuszy ze słynnym Wawrzyńcem Wspaniałym na czele.

Nie mniej istotne były stosunki polityczne panujące w rozdrobnionych Włoszech – nieustające walki między zantagonizowanymi obozami przynosiły straty i zniszczenia, ale jednocześnie były impulsem do poszukiwań bardziej efektywnych form wyrazu w dziedzinie propagandy i polemiki. A przecież twórcy włoscy mieli najbliżej do niedoścignionych, a w średniowieczu częściowo zapomnianych, wzorców antycznych.

Wymianę myśli zdynamizowało rozpowszechnienie się wynalazku, którego znaczenia w historii nie można przecenić. Mowa tutaj o będącej dziełem Gutenberga czcionce drukarskiej.  Technika drukarska, która w połączeniu z zastępującym pergamin papierem przekształciła książkę – do tej pory przedmiot zbytku świadczący o oszałamiającym bogactwie, w rzecz niemal powszechnego użytku.

 

Humanizm

Głównym nurtem umysłowym renesansu był humanizm. Pierwotnie humanistami nazywano znawców literatury starożytnej – głównie łacińskiej, ale również greckiej i hebrajskiej. Dla uczonych ogromne znaczenie miała czynna znajomość oczyszczonej ze średniowiecznych deformacji łaciny, którą posługiwał się cały świat nauki. Spośród twórców antycznych szczególnym zainteresowaniem cieszył się Cyceron, a zwłaszcza jego listy, które chętnie naśladowano. Wśród humanistów powszechna była znajomość antycznej literatury pięknej, naukowej i pamiętnikarskiej. Ogromnym zainteresowaniem cieszyły się – oparte na krytycznym badaniu oryginalnych tekstów hebrajskich – studia biblijne. Ta pełna pietyzmu postawa wobec języków starożytnych nie przeszkadzała rozwojowi twórczości w językach narodowych. Humaniści szczególnym zainteresowaniem darzyli nauki historyczne.

W szerszym znaczeniu humanizm rozumiemy jako zainteresowanie człowiekiem i wszystkimi przejawami jego życia i aktywności. Humanizm związany był z radykalnym przejściem od typowego dla średniowiecza światopoglądu teokratycznego (skupionego na Bogu) do zorientowanego na indywidualnego człowieka światopoglądu antropocentrycznego. Nie oznacza to bynajmniej obojętności religijnej humanistów, którzy nigdy nie ukrywali swojej religijności, a nawet nie dostrzegali sprzeczności między humanizmem a wiarą.

Swoistym manifestem humanizmu był traktat O wielkości godności człowieka – dzieło Pico della Mirandoli, w której dał wyraz swemu przekonaniu o niepowtarzalności i wyjątkowej  wartości jednostki ludzkiej.

Do grona najwybitniejszych humanistów należał Erazm z Rotterdamu (Gerhard Gerhards), który głosił ideę wolności chrześcijańskiej i nakłaniał do połączenia pierwiastków antyku i chrześcijaństwa. Bazując na Biblii i pismach ojców Kościoła, zajął się problematyką stosunku człowieka-chrześcijanina do Kościoła, w której podjął się konstruktywnej krytyki niektórych przejawów życia religijnego. Ironicznie odnosił się do tradycyjnej pobożności i deformacji ceremonii kościelnych, krytykował również skostniałą scholastykę. Z Kościołem katolickim jednak nie zerwał.

Najwybitniejszym dziełem Erazma jest pełna ironii Pochwała głupoty, w której przeprowadził zjadliwą krytykę społeczeństwa.  Pokazał w niej nędzę ludzkiego istnienia,  w którym ogromną rolę odgrywa głupota, dająca  człowiekowi złudzenie szczęścia. W traktacie O władcy chrześcijańskim przedstawił program stopniowego poprawiania świata przez oświeconego i cnotliwego króla-humanistę. W dziełach Erazma przebija typowa dla humanizmu głęboka wiara w jednostkę ludzką.

 

Alchemicy

W renesansie niezwykłą popularność zyskała alchemia. Był to światopogląd wywodzący się z filozofii przyrody. Alchemicy poszukiwali „kamienia filozoficznego”, dzięki któremu mogliby zapewnić sobie długowieczność i nieprzemijającą młodość, a ponadto – przemieniać pospolite metale w złoto. Dzięki  tym eksperymentom alchemicy przyczynili się do rozwoju metod wyodrębniania i oczyszczania substancji  – prażenia, krystalizacji, destylacji i sublimacji. Odkryli sposób otrzymywania niektórych substancji – np. kwasów, związków rtęci, fosforu, antymonu, bizmutu i arsenu.

 

Myśl społeczna i polityczna renesansu

Zapoznanie się z ustrojami politycznymi starożytnej Grecji i Rzymu wpłynęły na wzrost zainteresowań teorią prawa i państwa. Wśród najwybitniejszych teoretyków w tej dziedzinie znaleźli się Mikołaj Machiavelli (1469-1527), Tomasz Morus (1480-1535) oraz Jan Bodin (1530-1596).

 Mikołaj Machiavelli dokonał analizy psychologicznej rządzonych, na podstawie której podzielił społeczeństwa na zepsute i zdrowe. Stworzony przez niego obraz społeczeństwa w Księciu był skrajnie pesymistyczny – dominowali w nim ludzie opanowani przez egoizm, obłudę i zachłanność.  Takim niedojrzałym społeczeństwem, dla jego własnego dobra, rządzić powinien monarcha dysponujący władzą absolutną. Narzędziem sprawowania władzy powinien być,  stosowany we właściwych rozmiarach i właściwym czasie, terror, podstęp i zdrada. Władzy nie powinny ograniczać względy moralne, osłabiające jej skuteczność w walce z przeciwnikami politycznymi. Jedynym kryterium oceny monarchy jest skuteczność jego działań.   

Tak pojęta dyktatura miała doprowadzić do politycznego zjednoczenia Włoch i traktowana była przez Machiavellego jako stan przejściowy.  Po stworzeniu nowego państwa nieograniczona władza jednostki powinna być zastąpiona przez republikę – formę państwa przewyższającą monarchię, ale wymagającą społeczeństwa o rozwiniętych postawach obywatelskich. Gwarancją trwałości i praworządności nowego państwa miało być prawo i silna, koniecznie narodowa i obywatelska armia.

Przewaga republiki nad monarchią wynika z tego, że lud, rozumiany przez Machiavellego jako średnie i bogate mieszczaństwo, jest zdolny do podejmowania trafniejszych decyzji i dokonywania korzystniejszego doboru kandydatów na stanowiska państwowe niż jedynowładca. Samo zaś zaangażowanie obywateli w sprawy republiki przynosi szybszy wzrost zamożności i potęgi państwa.

W poglądach Machiavellego zarówno monarchia absolutna jak i republika, realizują nową ideę państwa, którego zasadniczy sens tkwi w zapewnianiu poddanym bezpieczeństwa i pokoju. Państwo pełni rolę nadrzędną w stosunku do obywateli, dlatego wszystkie ich indywidualne interesy muszą być podporządkowane jego pomyślności.

Przeciwnikiem ideowym Machiavellego był Tomasz Morus (1480-1535) – autor jednego z najbardziej oryginalnych dzieł epoki – Utopii, w której zawarł realistyczny obraz współczesnego życia społeczno-gospodarczego Anglii i obraz całkowicie idealnej społeczności zamieszkującej fikcyjną wyspę Utopię.

Ustrój gospodarczy Utopii opierał się na państwowej własności ziemi, domów i warsztatów oraz rygorystycznie przestrzeganej zasadzie równości. Wszystkie potrzeby mieszkańców zaspokajane były przez państwo według zasady – „każdemu według potrzeb”. Panował powszechny obowiązek pracy. Jednak dzięki stosunkowo niewielkim potrzebom Utopian, wykluczeniu grup nieproduktywnych (zaliczano do nich np. żołnierzy, bankierów i rentierów) oraz świetnej organizacji, wymiar czasu pracy ograniczony był do 6 godzin dziennie.

Władza polityczna sprawowana jest na zasadach demokratycznych. Każde 30 rodzin wybiera filarchów, którzy spośród siebie wybierają protofilarchów. Na czele państwa stał wybrany na zgromadzeniu filarchów i protofilarchów książę, którego władza była dożywotnia, ale mógł zostać usunięty, jeśli przejawiałby skłonności do tyranii.

Podstawową komórką społeczną jest rodzina, ale wszystkie aspekty życia regulują drobiazgowe regulaminy,  kierujące życiem jednostki od dzieciństwa do starości. Regulowały one zasady wychowania, zawierania małżeństwa, nawet sposób ubierania się i warunki mieszkaniowe.

We Francji pod wpływem legistów kształtowała się ideologia renesansowego jedynowładztwa. Jednym z jej twórców by Jan Bodin, który swoje poglądy przedstawił w dziele Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej.  Zawarł w nim tezę o suwerenności, którą rozumiał jako absolutną i nieustającą władzę państwa. Zapewniała ona państwu zupełną niezależność zarówno z zewnątrz, jak i od własnych poddanych. Wyrazem tej suwerenności jest wyłączność stanowienia prawa, które jednak musi być zgodne z prawem Bożym  i prawem naturalnym.

W doktrynie Bodina szczególną rolę odgrywała własność, której nienaruszalność uznawał za niepodważalną. Uważał wręcz, że suweren wszelkie wydatki powinien pokrywać z dochodów państwa, a w stosunku do swoich poddanych winien pełnić rolę opiekuńczą, podejmując wszelkie inicjatywy mające na celu pomnażanie ich bogactwa. Tak umocniona własność prywatna jest podstawą funkcjonowania patriarchalnej rodziny.

Bodin wprawdzie nie odrzucał możliwości sprawowania władzy państwowej przez grupę lub nawet ogół obywateli, ale za najbardziej naturalną formę rządów uważał monarchię, która jego zdaniem potrafi najefektywniej spożytkować suwerenność państwa. Bardzo jasno przedstawił wzajemne relacje między władcą a poddanymi, charakteryzujące się bezwzględnym posłuszeństwem wobec monarchy, obowiązującym jednakowo wszystkich poddanych bez względu na ich pozycję społeczną.

Spis treści

 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"