Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Historia nowożytna

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

Spis treści

 












































 II. 10 Geneza i funkcjonowanie parlamentaryzmu polskiego

 

Geneza parlamentaryzmu polskiego

Sejm polski sięga swoimi korzeniami średniowiecznych zgromadzeń stanowych. Początkowo polegały one na osobistym udziale szlachty w zgromadzeniach rady królewskiej, polegającym na wyrażaniu zgody lub dezaprobaty dla postanowień rady. Inną formą partycypowania szlachty w podejmowaniu decyzji państwowych były konfederacje oraz organizowane przy okazji zwoływania pospolitego ruszenia sejmy obozowe. Na wykształcenie się nawyków uczestnictwa w życiu publicznym ogromny wpływ wywarły lokalne zgromadzenia nazywane sejmikami oraz sejmy prowincjonalne. Sejmiki prowincjonalne często zawierały porozumienia, których celem było wypracowanie wspólnej polityki wobec króla, zwłaszcza w sprawach podatkowych.

Wyjątkowa pozycja szlachty związana była z przywilejami. Były to szczególne uprawnienia polityczne gospodarcze, sądowo-administracyjne oraz zwolnienia z niektórych obowiązków o charakterze publicznym. Do najważniejszych należały uprawnienia polityczne. Szlachta miała prawo uczestniczyć w sejmikach i sejmach, posiadała monopol na obsadzanie urzędów państwowych, uczestniczyła w wyborze króla.

Momentem przełomowym były przywileje wydane przez Kazimierza Jagiellończyka w Cerekwicy i Nieszawie w 1454 roku. Król zobowiązywał się w nich, że nie będzie zwoływał pospolitego ruszenia i ani nakładał nowych podatków bez zgody sejmików. Doprowadziło to do powstania reprezentacji  szlachty w postaci jednego dla całego państwa sejmu. Pod koniec XV wieku przedstawiciele szlachty wyodrębnili się w osobną izbę, co dało początek dwuizbowemu sejmowi polskiemu. Procesowi temu towarzyszyło powolne utrwalanie się zasady reprezentacji, która zastępowała starą zasadę bezpośredniego i osobistego udziału w podejmowaniu decyzji. Zgodnie z nią decyzje podejmowane przez delegatów mają moc prawną i są obowiązujące również dla tych, którzy w podejmowaniu decyzji osobiście nie uczestniczyli.

Na ukształtowanie się wzajemnych relacji między trzema stanami sejmującymi: królem, senatem i izbą poselską wpłynął konflikt, który wybuchł w związku z wydaniem przez Aleksandra Jagiellończyka (1501-1506) przywileju mielnickiego. Przywilej ten wzmacniał pozycję arystokracji, osłabiając jednocześnie władzę królewską i całkowicie spychając średnią szlachtę na margines życia politycznego.  W 1505 r. przedstawiciele średniej szlachty doprowadzili do uchwalenia konstytucji Nihil Novi („nic nowego”). Ustanawiała ona zasadę, że żadna decyzja zmierzająca do zmiany prawa publicznego nie może być wprowadzona bez wspólnej zgody senatu i izby poselskiej. Konstytucja Nihil Novi sankcjonowała praktycznie już funkcjonującą strukturę sejmu polskiego, w skład którego wchodziły trzy elementy składowe nazywane stanami: król, sejm i senat.

 

Organizacja sejmu walnego

Sejm składał się z dwu izb – senatorskiej i poselskiej.  Senat wywodził się z dawnej rady królewskiej. W jego skład wchodzili najwyżsi dostojnicy duchowni i świeccy: arcybiskupi i biskupi, wojewodowie i kasztelanowie oraz najwyżsi urzędnicy królewscy –  kanclerz, marszałek, podskarbi. W związku z tym, że urzędy w Polsce były dożywotnie, dożywotnia była również godność senatorska. Obradom senatu przewodniczył król.

Izba poselska składała się z posłów wybieranych przez szlachtę na sejmikach ziemskich. Posłowie udawali się na sejm wyposażeni w instrukcje poselskie, które ograniczały samodzielność posła. Obrady izby poselskiej odbywały się pod przewodnictwem obieralnego marszałka sejmu.

W związku z przyjęciem zasady reprezentacji ważnym elementem życia politycznego stały się sejmiki. Za panowania dwóch ostatnich Jagiellonów funkcjonowały dwa rodzaje sejmików: przedsejmowy, na którym wybierano posłów,  oraz elekcyjny, na których wysuwano kandydatów na wakujące urzędy ziemskie. W drugiej połowie XVI w. pojawił się zwyczaj zwoływania sejmików relacyjnych, na których posłowie szlacheccy prezentowali wyniki sejmu walnego, oraz sejmik deputacki, którego zadaniem był wybór delegatów do Trybunału Koronnego (utworzonego w 1578 r. sądu najwyższego).

Formą pośrednią między sejmikami ziemskimi a sejmem walnym były sejmiki prowincjonalne i sejmiki generalne.

Sejmy zwyczajne zwoływane były przez króla co dwa lata. Obrady trwały 6 tygodni, ale można je było przedłużyć. W wyjątkowych przypadkach zwoływane były dwutygodniowe sejmy nadzwyczajne. Obie izby obradowały osobno. Razem zbierały się tylko na początku i na końcu obrad. Procedurę przygotowawczą oraz przebieg sejmu walnego przedstawia tekst źródłowy: Fulwiusz Ruggieri o sejmie polskim w czasach Zygmunta II Augusta .

Efektem prac sejmu był jednolity, obejmujący wszystkie uchwały akt, który nazywany był konstytucją sejmową. Uchwały uzyskiwały moc prawną po wniesieniu ich do ksiąg grodzkich miasta, w którym odbywał się sejm.

W podejmowaniu uchwał formalnie obowiązywała zasada jednomyślności. W praktyce do połowy XVII wieku przechodzono do porządku dziennego nad nieliczną opozycją, uznając fikcję jednomyślności. Jednak niektóre sejmy przyjmowały formę konfederacji. Wówczas obowiązywała większość głosów.

Kompetencje sejmu były bardzo szerokie – uchwalał podatki i cła, wyrażał zgodę na pospolite ruszenie, decydował o rekrutacji wojsk zaciężnych. Miał duży wpływ na politykę zagraniczną – w sejmie przyjmowano posłów zagranicznych. Tutaj również zapadały decyzje o wypowiedzeniu wojny, podpisaniu traktatów pokojowych, zawarciu przymierzy.

 

Ruch egzekucyjny

Pierwsza połowa XVI w. to okres wzmożonej aktywności politycznej średniej szlachty, która była coraz bardziej świadoma swoich partykularnych interesów i zdolna do konsolidowania się wokół własnych przywódców w celu realizacji programu politycznego, nazywanego walką o egzekucję dóbr i praw.  Celem obozu egzekucyjnego było wzmocnienie i integracja państwa, bez uszczuplania własnych przywilejów i zwiększania obciążeń fiskalnych. Głównym obiektem ataków było dominujące w polityce i gospodarce możnowładztwo. 

Wzmocnienia państwa pragnął również Zygmunt I Stary, ale chciał to osiągnąć poprzez wzmocnienie władzy królewskiej (bliskie mu były wzorce absolutystyczne) w oparciu o magnaterię. Stało się to powodem konfliktu ze średnią szlachtą, dla której silne państwo wcale nie kojarzyło się z absolutyzmem monarszym, a magnateria była rywalem gospodarczym i politycznym.

Wydarzeniem, które gwałtownie zaogniło stosunki między monarchą a szlacheckimi poddanymi była koronacja vivente rege (za życia króla) dziewięcioletniego Zygmunta Augusta. Szlachta potraktowała to z jednej strony jako naruszenie obowiązującego w Rzeczpospolitej prawa i obyczaju politycznego, a z drugiej jako świadectwo absolutystycznych skłonności Zygmunta Starego. Wyrazem wzajemnego antagonizmu był rokosz zawiązany w 1537 r. pod Lwowem, który przeszedł do historii pod nazwą „wojny kokoszej”.

Również Zygmunt II August niechętnie patrzył na rozpychający się obóz szlachecki i wsparcia dla swoich działań szukał w środowisku magnackim. Dopiero chęć pozyskania szlachty dla jego polityki bałtyckiej spowodowała radykalną zmianę – w 1562 r., wobec przedłużającej się ciężkiej wojny z Iwanem IV Groźnym o Inflanty, przybył na sejm w stroju szlacheckim, manifestując w ten sposób swoje przystąpienie do programu reform obozu egzekucyjnego.

Egzekucja praw związana była z przekonaniem, że istniejące prawo jest dobre i nie ma potrzeby wprowadzania gruntownych zmian. Zadbać natomiast należy o jego respektowanie, czyli egzekucję. Czołowymi działaczami ruchu egzekucyjnego byli przedstawiciele średniej szlachty – Hieronim Ossoliński, Rafał Leszczyński i Mikołaj Sienicki.

Realizacja programu reform rozpoczęła się od tak zwanej egzekucji dóbr. Polegała ona na odzyskaniu przez króla wszystkich królewszczyzn nielegalnie przetrzymywanych przez magnaterię. Królewszczyzny, po przeprowadzeniu powszechnej weryfikacji granic, uzyskały status dóbr państwowych. Odtąd król nie mógł nimi swobodnie rozporządzać. Jednocześnie oddzielono skarb publiczny od skarbu królewskiego. Uporządkowanie domeny państwowej, choć nie do końca przeprowadzonej,  oraz reforma podatku gruntowego, przyniosły zwiększenie dochodów skarbu publicznego i umożliwiły reorganizację wojska. Król został zobowiązany do przeznaczania jednej czwartej swoich dochodów z królewszczyzn na stałą armię, którą odtąd zaczęto nazywać wojskiem kwarcianym.

Trzecią wielką sferą zainteresowań obozu egzekucyjnego była centralizacja i unifikacja państwa. Najbardziej spektakularnym osiągnięciem w tej dziedzinie było doprowadzenie w 1569 r. do unii realnej z Litwą. Znacznie wcześniej, bo w 1526 r. zakończył się proces stopniowego inkorporowania księstw mazowieckich, które od czasów rozbicia dzielnicowego zachowywały odrębność polityczną, będąc z Koroną w stosunku lennym W miarę wymierania lokalnych książąt piastowskich, dokonywano inkorporacji ich państewek. W drugiej połowie XVI w. włączono do Korony Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie.

Unifikacja ziem wchodzących w skład korony polegała na likwidacji, a przynajmniej ograniczeniu autonomii niektórych terytoriów, a przede wszystkim Prus Królewskich, w których działał autonomiczny sejm pruski. Unifikacja polegała na przekształceniu tego sejmu na organ samorządu prowincjonalnego. Pełnej unifikacji jednak nie udało się osiągnąć – Prusy Królewskie i Mazowsze zachowały pewne odrębności w zakresie sądownictwa. Swojej wyjątkowej pozycji bronił Gdańsk.

 

Spis treści

 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"