Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Historia nowożytna

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

Spis treści

 












































 II. 17. Wojna trzydziestoletnia

 

Geneza wojny

Konflikt, który przez trzydzieści lat wyniszczał Europę środkową, rozpoczął się w Czechach od gwałtownego sporu między katolikami a protestantami, dotyczącego prawa innowierców do budowy zborów w posiadłościach należących do Kościoła katolickiego. Kulminacyjnym momentem ostrej konfrontacji było wyrzucenie w 1618 r. z okien zamku praskiego katolickich namiestników carskich, które w historiografii nazywa się defenestracją praską. Wydarzenie to stało się zarzewiem antyhabsburskiego powstania w Czechach. Na to, że lokalny konflikt szybko przekształcił się w wojnę niemal ogólnoeuropejską  wpłynęła sytuacja polityczna i religijna w krajach niemieckich.

Konflikt między katolikami a protestantami dojrzewał od początku stulecia. U jego podstaw leżało nasilanie się kontrreformacji. Zaniepokojeni protestanci zawiązali w 1608 r. pod przewodnictwem palatyna reńskiego Unię Protestancką. Rok później z inicjatywy księcia bawarskiego powstała Liga Katolicka. Konflikt religijny dodatkowo gmatwała skomplikowana sytuacja prawno-polityczna w Rzeszy, związana z wzajemnymi zależnościami między cesarzem a poszczególnymi państwami wchodzącymi w skład cesarstwa. Źródłem konfliktów były tutaj sprzeczne dążenia – cesarza do wzmocnienia swej władzy i książąt, którzy usiłowali do tego nie dopuścić. W miarę wzrostu napięcia następowało polaryzowanie się sceny politycznej w krajach niemieckich. W tej sytuacji wybór na króla Czech arcyksięcia Ferdynanda II, który był gorliwym rzecznikiem odbudowy potęgi Kościoła katolickiego i absolutyzmu, sprawił, że wybuch wojny był już tylko kwestią czasu.

Rozwojem sytuacji w cesarstwie zainteresowane były wszystkie sąsiadujące z nim kraje, a Zjednoczone Prowincje i Anglia należały nawet do Unii Protestanckiej. Perspektywa ponownego zacieśnienia związków między Austrią a Hiszpanią budziła poważny niepokój nie tylko w państwach protestanckich, ale również w otoczonej posiadłościami habsburskimi Francji. Panujący we Francji Burbonowie zawsze byli gotowi przyłączyć się do przedsięwzięcia, stwarzającego szanse na rozerwanie łańcuszka otaczających ją państw habsburskich. Dania i Szwecja poszukiwały okazji do powiększenia swoich terytoriów kosztem księstw niemieckich. Dla Hiszpanii walka z protestantyzmem była wystarczającym motywem do zaangażowania się w konflikt, co nie zmienia faktu, że i w tym przypadku poważną rolę odgrywały apetyty na nowe zdobycze terytorialne, zwłaszcza gdyby ułatwiły one komunikację z Niderlandami. Ważna była również perspektywa odzyskania północnych Niderlandów.

 

Powstanie czeskie i eskalacja konfliktu

Powstańcy czescy wybrali na swego króla przywódcę Unii Protestanckiej – elektora Palatynatu Fryderyka V. Powstańcy czescy otrzymali wsparcie Węgrów, którzy również poderwali się do walki z Habsburgami i pod wodzą Bethlena Gábora rozpoczęli oblężenia Wiednia. Musieli jednak wycofać się na skutek interwencji zwerbowanych w Polsce lisowczyków. W 1620 roku wojska hiszpańskie zaatakowały Palatynat, a dowodzona przez Tilly’ego armia cesarska, wspomagana przez oddziały Ligi Katolickiej, uderzyła na Czechy. O całkowitej klęsce Czechów zdecydowała porażka w bitwie pod Białą Górą, w której ich wojska zostały całkowicie rozbite. Zwycięski Tilly skierował się przeciw protestanckim okręgom na Śląsku i w Niemczech. Wkrótce zajęte przez niego kraje ogarnęła fala krwawych prześladowań.

Porażki wojsk antyhabsburskich i represje wymierzone w protestantów na terenach okupowanych przez armię cesarską wywołały interwencję króla duńskiego Chrystiana IV, który przy wsparciu Anglii i Niderlandów udzielił pomocy Unii. W ten sposób rozpoczął się duński okres wojny trzydziestoletniej (1623-1630), który protestantom przyniósł kolejne porażki. Ich autorem był dowódca nowoutworzonej armii cesarskiej – Albrecht Wallenstein   (czyt. walensztajn), który wspólnie z armią Tilly’ego najpierw pokonał wojska Unii i Danii na terenie Niemiec, a następnie rozpoczął przygotowania do ataku na Danię. Taki rozwój wypadków zmusił w 1629 r. Chrystiana IV to do wycofania się z wojny, a cesarza do wydania edyktu nakazującego zwrot dóbr kościelnych zajętych przez protestantów po pokoju augsburskim (1555).

Unia Protestancka musiała szukać wsparcia w Szwecji. Przystąpienie do wojny Gustawa Adolfa, rozpoczynające szwedzki okres wojny trzydziestoletniej (1630-36), jak również wsparcie ze strony Brandenburgii i Saksonii, poprawiło położenie koalicji antyhabsburskiej. Szwedzi dwukrotnie pokonali armię Tilly’ego, a wojska saskie zajęły Czechy. Sytuację katolików poprawiła akcja Wallensteina, który zdołał zmusić Szwedów do wycofania się z zajętych wcześniej południowych Niemiec. Sam jednak został wkrótce pokonany w bitwie pod Lützen, w której jednak zginął wódz zwycięskiej armii szwedzkiej – Gustaw Adolf. Kolejne zwycięstwo Wallensteina pozwoliło mu na rozpoczęcie w korzystnych dla siebie warunkach negocjacji pokojowych. Popełnił jednak błąd, inicjując rokowania bez zgody cesarza. Cesarz zaniepokojony nadmiernym wzrostem wpływów utalentowanego, ale jednocześnie niebezpiecznie samodzielnego wodza, kazał go zamordować.

Rok 1635 upłynął pod znakiem wyraźnej przewagi cesarza i Ligi Katolickiej. Dla Francji, w której nasilało się poczucie zagrożenia ze strony Habsburgów, względy polityczne okazały się ważniejsze od religijnych. Angażując się bezpośrednio w działania wojenne, Francja opowiedziała się po stronie Unii Protestanckiej. Rozpoczął się ostatni – francusko-szwedzki okres wojny trzydziestoletniej (1636-48), którego początek nie był szczęśliwy dla wojsk francuskich. Wojska cesarskie i hiszpańskie w kilku bitwach pobiły jej armię, a nawet zagroziły Paryżowi. W samych Niemczech jednak doznały dotkliwych porażek, zadanych im przez wojska szwedzkie. Stopniowo szala zwycięstwa zaczęła się przechylać na stronę koalicji antyhabsburskiej. Rokowania  pokojowe, rozpoczęte z inicjatywy przywódcy Ligi Katolickiej elektora bawarskiego Maksymiliana, zakończyły się w 1648 r. podpisaniem pokoju westfalskiego.

 

Skutki wojny trzydziestoletniej

Pokój westfalski składał się z całego szeregu traktatów pokojowych zawartych pomiędzy poszczególnymi państwami. Pierwszy zawarły Zjednoczone Prowincje z Hiszpanią. Na jego mocy północne Niderlandy uzyskały oficjalnie pełną niepodległość oraz przyłączyły niewielkie obszary na południowym brzegu Renu. Francja uzyskała  trzy biskupstwa w Lotaryngii (Metz, Toul i Verdun) oraz znaczne nabytki w Alzacji. Najbardziej obłowiła się Szwecja, która nie tylko zagarnęła Pomorze Zachodnie z Rugią i Szczecinem, Wismar oraz biskupstwa Bremen i Werden, ale również otrzymała pięć milionów guldenów odszkodowania za rozbrojenie swoich oddziałów. Pozostałą część Pomorza Zachodniego otrzymała Brandenburgia, co uczyniło z niej największe państwo Rzeszy Niemieckiej.

Najważniejszym postanowieniem traktatu westfalskiego w sprawach religijnych było odejście od zasady cusius regio eius religio i przyznanie swobód wyznaniowych katolikom, luteranom i kalwinom  niezależnie od wyznania władcy. Usankcjonowano również zmiany w stanie posiadania, których dokonano do 1624 r.

Traktat westfalski przyniósł ostateczne rozbicie polityczne Niemiec. Rzesza przekształciła się w konfederację praktycznie suwerennych państw. Był to więc ostateczny cios unifikacji Niemiec wokół dynastii Habsburgów i zwycięstwo sił odśrodkowych (patrz tekst źródłowy).

Wojna trzydziestoletnia spowodowała katastrofę gospodarczą i demograficzną Niemiec. Straty bojowe były stosunkowo niewielkie. Najbardziej dramatyczne straty przyniosły związane z działaniami wojennymi gwałty, głód i epidemie. Szacuje się, że obszary najokrutniej dotknięte klęskami elementarnymi straciły 60-70%, a w skrajnych przypadkach nawet 90% ludności. Do najbardziej wyludnionych obszarów należały Meklemburgia, Pomorze, Palatynat, Hesja i Wirtembergia.

Z działaniami wojennymi związane były zniszczenia, podcinające gospodarkę obszarów będących w ich zasięgu. Zgodnie z zasadą, że wojna żywi wojnę, na okupowane tereny nakładano wysokie kontrybucje. Dzieła zniszczenia dopełniały zwykłe rabunki, którym na ogół towarzyszyła dewastacja dobytku.

Rozwój sztuki wojennej w okresie wojny trzydziestoletniej związany był przede wszystkim z reformami Gustawa Adolfa. Podstawową częścią jego armii stała się milicja, formowana w oparciu o obowiązek służby wojskowej chłopów i mieszczan. Wszyscy poborowi tworzyli dziesiątki. Każda dziesiątka dostarczała co roku jednego rekruta, a na wypadek jego śmierci zobowiązana była przysłać uzupełnienie. Adolf Gustaw organizację swojej armii oparł na wzorcach holenderskich, które w miarę zdobywania doświadczeń modyfikował. Jednostką organizacyjną był regiment składający się z batalionów (najpierw sześciu, a później dwóch). Każdy batalion liczył ponad 500 pikinierów i muszkieterów, uzbrojonych w muszkiety z zamkiem lontowym i kołowym.

Król szwedzki zreformował również kawalerię, która ponownie zaczęła wracać do łask. Tutaj chętnie korzystano z wzorców polskich, a zwłaszcza niezwykle skutecznych oddziałów lisowczyków. Szwedzi dbali również o artylerię polową, zwłaszcza lekką, towarzyszącą piechocie. Ustawiano je w przerwach między oddziałami piechoty, co znacznie zwiększało jej siłę ognia.

 

Spis treści

 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"