Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Historia nowożytna

 

Niedługi film o szkole       Strona internetowa szkoły           Profile naszych klas

 
 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"

 

Udostępnij na facebooku

 

Spis treści

 












































Wiesław Zdziabek

Skrypt do nauki historii

Historia nowożytna

 

Sejm Wielki i drugi rozbiór Polski

 

Geneza Sejmu Czteroletniego

Wszelkie dotychczasowe próby przeprowadzenia reform napotykały nie mogły być skutecznie realizowane, ponieważ na przeszkodzie stał zdecydowany opór części magnaterii i szlachty oraz zgodne przeciwdziałanie sąsiadów Polski.  Okres, który nastąpił po pierwszym rozbiorze, był dla Polski czasem przewrotu umysłowego, dzięki któremu nastąpiło istotne poszerzenie bazy politycznej dla działań reformatorskich. Reformy wewnętrzne  mogły sprowokować jednoczesną interwencję zbrojną uczestników pierwszego rozbioru, zwłaszcza gdyby naruszały gwarantowane przez nie prawa kardynalne. Niezbędna więc była sprzyjająca sytuacja międzynarodowa. Szczególnie pożądaną okolicznością byłby konflikt rosyjsko-pruski.

W Polsce stopniowo kształtowały się trzy główne ugrupowania polityczne. Stanisław August konsekwentnie budował stronnictwo królewskie. Zyskiwał coraz więcej zwolenników, zwłaszcza wśród średniej szlachty, której chętnie powierzał stanowiska senatorskie. Nie odstępując od swojej dotychczasowej polityki prorosyjskiej, krok po kroku rozluźniał swoją zależność od Stackelberga, poszerzał zakres królewskich prerogatyw i usprawniał administrację państwa. Bardzo ostrożnie odbudowywał polską służbę dyplomatyczną.  Tymczasem opozycja antykrólewska uległa rozbiciu. Grupa magnatów nazywana stronnictwem hetmańskim, której przewodzili Seweryn Rzewuski, Franciszek Ksawery Branicki i Szczęsny Potocki, wróciła do starego projektu zdetronizowania Stanisława Augusta przy pomocy Rosji i utworzenia rządzonej przez oligarchów republiki. Z alternatywnym programem wyszło stronnictwo, które samo zaczęło siebie nazywać patriotycznym. Na jego czele stała grupa puławska, w skład której wchodzili Adam Czartoryski oraz Stanisław i Ignacy Potoccy.  Łączyła ich niechęć do Rosji i prorosyjskiej polityki  Stanisława Augusta oraz nadzieje wiązane z sojuszem polsko-pruskim.

  Korzystne dla Polski zmiany w układzie sił międzynarodowych zapoczątkowało zagarnięcie przez Katarzynę II Krymu. Akcja ta doprowadziła nie tylko do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej, ale wywołała zakrojoną na dużą skalę akcję dyplomatyczną, której celem było zahamowanie dalszego wzrostu znaczenia Rosji w rejonie Morza Czarnego. W obozie antyrosyjskim znalazły się Prusy Fryderyka Wilhelma II (Fryderyk II zmarł w 1786 r.). W tej sytuacji Stanisław August podjął próbę wprowadzenia Polski do tworzącego się sojuszu rosyjsko-austriackiego. Liczył, że w zamian za pomoc uzyska gwarancje nienaruszalności granic i zgodę na ograniczone reformy wewnętrzne. Bezpośrednie rozmowy prowadzone w maju 1787 r. przez króla z carycą Katarzyną II w Kaniowie nie przyniosły jednoznacznych  deklaracji politycznych. Już jednak w następnym roku wykrystalizował się projekt zawarcia sojuszu odpornego, przewidującego również udział polskiego korpusu w wojnie z Turcją. W celu zawarcia tego przymierza i zwiększenia potencjału zbrojnego państwa Stanisław August zwołał sejm, który przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Wielkiego (1788-1792).

Sejm rozpoczął obrady w październiku 1788 r. Marszałkiem został cieszący się powszechnym uznaniem Stanisław Małachowski, który po zawiązaniu konfederacji został również marszałkiem konfederackim koronnym (litewskim był Nestor Sapieha). Pierwsze obrady ujawniły siłę opozycji antykrólewskiej i chwiejność stronnictwa królewskiego. W siłę rosło natomiast stronnictwo patriotyczne. W efekcie król musiał zrezygnować z sojuszu polsko-rosyjskiego i, pod naciskiem stronnictwa patriotycznego, zawrzeć w marcu 1790 r. sojusz z Prusami. Traktat gwarantował integralność terytorialną Polski i przewidywał wzajemną pomoc zbrojną. Fryderyk Wilhelm II zawarł sojusz z Polską ze względów koniunkturalnych. Zmierzał przede wszystkim do skłócenia Stanisława Augusta z Katarzyną II i doprowadzenia do kolejnego rozbioru Polski. Sojusz z Polską tracił na znaczeniu wraz ze zmieniającą się sytuacją międzynarodową.

 

Reformy Sejmu Wielkiego

W pierwszym roku obrad sejm zlikwidował Radę Nieustającą, która kojarzona była z rosyjskim protektoratem, oraz przeprowadził reformy wojskowo-skarbowe. Posłowie uchwalili zwiększenie i unowocześnienie armii oraz wprowadzili podatek od szlachty i duchowieństwa na jej utrzymanie.  Pierwotnie planowano zwiększyć liczbę wojska do 100 tys., ale okazało się, że środków wystarczy zaledwie na 65 tys.

Rok 1789 przyniósł radykalizację nastrojów społecznych i przyśpieszenie prac parlamentarnych. Posłowie i senatorowie zostali zobowiązani do złożenia przysięgi, że nie będą pobierali pensji od zagranicznych dworów. Pracę nad reformą ustroju zdynamizowało powołanie Deputacji do Ułożenia Projektów do Poprawy Formy Rządów. Wziął w niej udział król, który wraz ze swoim stronnictwem ostatecznie przyłączył się do obozu patriotycznego. Zaprzedany Rosji marszałek sejmu rozbiorowego, Adam Poniński został skazany na banicję. O swoje prawa upomnieli się mieszczanie. Prezydent Warszawa Jan Dekert 2 grudnia 1789 r. zorganizował manifestację delegatów miast królewskich. Ubrani na czarno (stąd „czarna procesja”) przedstawiciele miast udali się do króla i marszałka sejmu z żądaniem przyznania im praw politycznych i reorganizacji miast królewskich. Mieszczanie polscy świadomie nawiązywali w formie swojego wystąpienia do wydarzeń rewolucyjnych we Francji. Atmosferę podgrzewała zaciekła polemika toczona na łamach prasy i za pośrednictwem pism ulotnych.

W 1790  r. kończyła się kadencja sejmu. W tej sytuacji podjęto decyzję o zwołaniu sejmików i wybraniu nowych posłów, którzy mieli dołączyć do starego zespołu. Odtąd sejm miał obradować w podwójnym składzie i w dalszym ciągu pod węzłem konfederackim. W wyborach zdecydowanie zwyciężyli zwolennicy stronnictwa patriotycznego. Jego sojusz ze stronnictwem królewskim stwarzał realne szanse na gruntowną przebudowę ustroju Polski.

Jeszcze jesienią 1790 r. sejm przystąpił do reformy sejmików. Ograniczył ich liczbę i pozbawił praw wyborczych szlachtę nieposesjonatów. Natomiast położenie mieszczan w poważnym stopniu zmieniło Prawo o miastach królewskich. Dzięki niemu mieszczanie uzyskali między innymi prawo nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów i stopni oficerskich i nietykalność osobistą. Przedstawiciele miast mogli również uczestniczyć w obradach sejmu, ale tylko z głosem doradczym, ograniczonym do spraw miejskich. Wybitnym jednostkom ułatwiono drogę do nobilitacji. Prawo to jednak miało podwójne ostrze. Z jednej strony stwarzało warunki do indywidualnych karier, ale z drugiej powodowało odpływ ze stanu mieszczańskiego jednostek najbardziej wartościowych.

 

Polska monarchią konstytucyjną

Największym dziełem Sejmu Wielkiego było jednak uchwalenie 3 maja 1791 roku Ustawy Rządowej, która przeszła do historii pod nazwą Konstytucji 3 maja. Jej projekt przygotowany był w ścisłej tajemnicy między innymi przez Hugo Kołłątaja i Ignacego Potockiego przy współudziale króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,  a uchwalenie miało znamiona zamachu stanu. W obradach brała udział zaledwie jedna trzecia posłów, a głosowanie odbywało się w asyście rozentuzjazmowanych zwolenników konstytucji, którzy opanowali galerie sejmowe.

Po reformach Sejmu Wielkiego Polska stała się monarchią konstytucyjną, realizującą zasady trójpodziału władzy.

Pod względem społecznym nadal panował ustrój stanowy. Osłabiona jednak została pozycja magnaterii, ponieważ usunięto z sejmików dyspozycyjną wobec możnych szlachtę gołotę. Prawo o miastach, które weszło w skład konstytucji, poprawiło położenie mieszczan. Najmniej zmian wprowadzono w położeniu chłopów, utrzymano poddaństwo, wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy. Nad ogółem chłopów rozciągnięto „opiekę prawa i rządu krajowego”.

Naczelnym organem władzy został sejm, któremu zapewniono pełnię władzy ustawodawczej, prawo stanowienia budżetu i podatków oraz daleko idącą kontrolę rządu. Sejm składał się z 204 posłów, wybieranych na sejmikach przez szlachtę posesjonatów, oraz 24 plenipotentów miast, dysponujących głosem doradczym ograniczonym do spraw związanych z miastami. Senat tworzyli wojewodowie, kasztelanowie, biskupi i ministrowie. Jedną z najważniejszych decyzji było zniesieni liberum veto i wprowadzenie zasady większości głosów.

Konstytucja 3 maja  prowadzała zasadę dziedziczenia tronu i osobistej odpowiedzialności monarchy. Po śmierci Stanisława Augusta królem miał zostać Fryderyk August III z dynastii saskiej. Wzmocnieniu uległ rząd w postaci Straży Praw z królem jako przewodniczącym oraz administracja państwa. Powołano cztery Komisje: Edukacji Narodowej, Policji, Wojska i Skarbu. Były to kolegialne ministerstwa, w skład których wchodziło 14-15 komisarzy wybieranych przez sejm na okres 2 lat.

Sądy miały być całkowicie niezależne od dwóch pozostałych władz, ale zachowano dotychczasowy stanowy charakter sądownictwa. Powołano osobne sądy dla szlachty i mieszczan, a sądownictwo nad chłopami prywatnych oddano w ręce szlachty.

 

Wojna w obronie konstytucji i drugi rozbiór Polski

Zwolennicy konstytucji niemal natychmiast po jej uchwaleniu przystąpili do akcji propagandowej w kraju i zagranicą. Powstało Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej, uważane za pierwsze formalne stronnictwo polityczne w Polsce.  Do akcji propagandowej włączony został Kościół.

Reakcje międzynarodowe na uchwalenie konstytucji były zróżnicowane. Cesarz Leopold II oceniał ją pozytywnie. Prusy zwlekały z wyrażeniem oficjalnego stanowiska i czekały na reakcję Rosji. Fryderyk Wilhelm II miał jednak świadomość, że zreformowana Polska stanowi poważne zagrożenie dla pruskiego stanu posiadania, ponieważ prędzej czy później upomni się o utracone na rzecz Prus ziemie pomorskie. Katarzyna II była zdecydowaną przeciwniczką zmian w Polsce, ale do czasu zakończenia wojny z Turcją nie podejmowała żadnych działań. Nawet przyszły król Polski przyjął postawę wyczekującą.

W kraju istniało wpływowe grono przeciwników konstytucji. Przeciwko niej wystąpili przedstawiciele dawnego stronnictwa hetmańskiego. Stanisław Szczęsny Potocki planował obalić konstytucję i wprowadzić ustrój czysto republikański. Seweryn Rzewuski dążył do przywrócenia ustroju z czasów Augusta III Sasa. Wrogo do konstytucji nastawiony był hetman  Franciszek Ksawery Branicki, mimo że był członkiem Straży Praw.  Wszyscy oni liczyli na pomoc carycy, dlatego udali się do Petersburga, gdzie 27 IV 1792 r. podpisali akt konfederacji przeciwko wszystkim reformom Sejmu Wielkiego, w którym wzywali Katarzynę II do udzielenia pomocy w walce o przywrócenie dawnego, zgodnego z prawami kardynalnymi, porządku. Dla wprowadzenia w błąd opinii publicznej w kraju sfałszowano datę i miejsce wystawienia dokumentu – oficjalnie konfederacja została zawiązana 14 maja w Targowicy. Kilka dni później armia rosyjska wkroczyła na ziemie polskie.

Tymczasem kraj do wojny nie był gotowy. Pobór do wojska i szkolenia szły opornie. Doskwierała niewystarczająca ilość uzbrojenia i znających się na wojennym rzemiośle oficerów, w szeregach dawał się odczuć brak doświadczenia wojennego.  Nade wszystko jednak brakowało determinacji i woli walki w sferach rządowych. Dominowało przekonanie, że Polska w starciu z Rosją nie ma cienia szansy na sukces. W tej sytuacji rząd polski liczył na mediację międzynarodową, a   niemrawe przygotowania wojenne traktował jako swoistą demonstrację wojenną.

Skutki takiej polityki nie dały długo na siebie czekać. Wskutek zdrady księcia  Ludwika Wirtemberskiego po klęsce pod Mirem stracona została cała armia litewska. Znacznie lepiej poczynały sobie oddziały koronne dowodzone przez bratanka króla, księcia Józefa Poniatowskiego. W toku walk odwrotowych w kierunku Bugu, stoczyły zwycięską bitwę pod Zieleńcami. Zwycięstwo to zostało upamiętnione ustanowieniem Orderu Virtuti Militari.  W walkach nad Bugiem, a zwłaszcza w bitwie pod Dubienką wsławił się Tadeusz Kościuszko. Mimo bohaterskiego oporu wojska polskie zostały jednak zmuszone do opuszczenia pozycji obronnych na Bugu i wycofania się na linię Wisły. W toku walk młode wojsko polskie zdobywało nie tylko doświadczenie wojenne, ale przede wszystkim nabierało pewności siebie i wiary w możliwość stoczenia zwycięskiego boju z doświadczonymi wiarusami rosyjskimi.

O ostatecznej porażce zdecydował król, który postanowił przyłączyć się do targowicy i rozkazał swoim oddziałom zaniechania dalszego oporu. Liczył, że swoją uległością wobec imperatorowej zdoła zachować choć część reform Sejmu Wielkiego. Bardzo szybko został pozbawiony złudzeń. Caryca nie żywiła wobec niego żadnych sentymentów. W kraju panoszyli się wspierani przez oddziały rosyjskie targowiczanie, którzy zawzięcie zwalczali cały reformatorski dorobek Sejmu Wielkiego i przywracali stare porządki. Zwolennicy Konstytucji 3 maja, ścigani przez konfederatów, musieli uciekać za granicę. Wkrótce okazało się, że na tym nie koniec.  Zarówno w Prusach jak i w Rosji popularność zdobywało hasło ponownego rozbioru Polski.

Katarzyna II w zagarnięciu południowo-wschodnich obszarów Rzeczpospolitej widziała poważne ułatwienie dalszej ekspansji w kierunku Turcji, a jej zausznicy liczyli na wzbogacenie się w nowo anektowanych ziemiach. Prusy domagały się zadośćuczynienia za udział w toczącej się wojnie przeciw rewolucyjnej Francji. Polska po raz drugi miała stać się bankierem, który własnym kosztem reguluje cudze rachunki.

Traktat rozbiorowy między Rosją a Prusami został podpisany 23 I 1793 r. Prusy zagarnęły najbogatszą i najlepiej rozwiniętą prowincję Polski (woj. poznańskie, gnieźnieńskie, kaliskie, sieradzkie, łęczyckie, inowrocławskie, brzesko-kujawskie, płockie, ziemię dobrzyńską, część województwa rawskiego i mazowieckiego oraz Gdańsk i Toruń. Łącznie  ponad 57 tys. km2 zamieszkały przez 1 milion mieszkańców. Do Rosji zostały włączone województwa: kijowskie, bracławskie, podolskie, mińskie oraz część wołyńskiego, brzesko-litewskiego i wileńskiego o łącznej powierzchni 250 tys. km2 zamieszkałej przez około 3 mln mieszkańców. Zajęta wojną z Francją Austria w drugim rozbiorze Polski nie uczestniczyła. Tym razem jej zaborcze plany dotyczyły Bawarii. Cesarz Franciszek II nie zdołał ich jednak zrealizować, toteż z tym większą zachłannością zaczął dążyć do trzeciego, ostatecznego rozbioru Polski.

Podobnie jak po pierwszym rozbiorze, Katarzyna II wymusiła zwołanie sejmu, który miał usankcjonować aneksje Prus i Rosji. I podobnie jak przed dwudziestu laty, cała procedura odbywała się pod dozorem wojsk rosyjskich. Na sesji sejmowej zwołanej do Grodna, milczenie sterroryzowanych posłów zostało uznane za akceptację traktatu rozbiorowego. Sejm grodzieński miał również zreorganizować funkcjonowanie państwa. Postanowienia sejmu rozbiorowego przywracały ustrój wprowadzony na pierwszym sejmie rozbiorowym w 1773 r. Władzę wykonawczą formalnie miała sprawować reaktywowana Rada Nieustająca, faktyczne rządy miał jednak sprawować ambasador rosyjski. Ponownie przywrócono prawa kardynalne, a liczbę wojska ograniczono do 15 tys. żołnierzy. Jedynymi pozostałościami po reformach Sejmu Wielkiego było utrzymanie głosowania większością głosów i zapewnienie mieszczanom nietykalności osobistej i prawa do nabywania ziemi.

 

Spis treści

 

Strona główna

Historia w źródłach

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy

Notatki z historii dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres rozszerzony

Tematyczna bibliografia artykułów z miesięcznika "Mówią Wieki"